De zegening van de nieuwe openheid

In een tijd van onoverzichtelijkheid en complexiteit heeft informatie grote waarde. Waar morele kaders aan betekenis verliezen en macht in hoge mate gedecentreerd en aan inspectie onttrokken is, is het wantrouwen hoog en de roep om openheid luid. Wikileaks voorziet dan ook in een belangrijke behoefte. Het ontsluiten van geheime informatie zou licht in de duisternis moeten brengen en deuren moeten openen die de toegang tot een beter inzicht in de werking van de macht blokkeren. Aldus zou een beter oordeel geveld kunnen worden over de werkingen van de macht en wordt een begin van het tegengaan van misstanden mogelijk. Assange heeft het zelf gezegd: het gaat hem niet om meer transparantie, maar om het plaveien van rechtvaardigheid. Zijn virtuele anarchie van de daad maakt Assange, om dan toch positie te kiezen in het ook hier gepolariseerde debat, tot held. Niet alleen vanwege de waarde van zijn werk, maar ook vanwege zijn opofferingsgezindheid hoewel die afgaande op zijn verklaringen gevoed lijken te worden door zwart-romantische verbetenheid en egolust. Diezelfde affecties leiden er echter toe dat hij de beperkingen van zijn informatiestorm overschat. Gevreesd moet worden dat de ijzeren structuur van het politiek-economisch apparaat deze storm goed kan doorstaan zonder belangrijke aanpassingen. Daar komt bij dat het vertrouwen van burgers niet zozeer geschok is; eerder is hun wantrouwen bevestigd. En dat is onvoldoende voor verzet. Tot massale anti-overheidsprotesten is het niet gekomen. Veel burgers, met name in de moerassige democratie van de VS, keren zich juist tegen de nieuwe openbaarheid, geïndoctrineerd als ze zijn door de rechtse elite. Ook nu krijgen de media het daar voor elkaar dat grote delen van het electoraat politieke kritiek verwarren met anti-patriottisme, een culturele doodzonde.

Overheden die steeds meer van burgers willen weten, staan op hun achterste poten als burgers meer van hen te weten komen. Partijen die de burger het meest willen spioneren en zijn biogegevens willen registreren, in Nederland het CDA, lopen voorop in hun pogingen om het internet te zuiveren van onwelgevallige informatie. In Nederland noemde minister van buitenlandse zaken Rosenthal Wikileaks in de Volkskrant van 11 december "zeer schadelijk". Het CDA wil de ruiten van mirrors inslaan. Van een nieuwe bezonnenheid is onder de heersende macht geen sprake, van steun aan Wikileaks al helemaal niet. Government rears its ugly head. De felheid waarmee met name de VS optreedt doet denken aan die van de Chinese overheid tegen Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo die ook meer openheid nastreeft ten behoeve van rechtvaardigheid. Met dat verschil dat vanuit China geen oproepen komen om de boodschapper te doden. Overigens is er een kans dat op grond van wetgeving Assange daadwerkelijk ter dood wordt gebracht mocht hij aan de VS worden uitgeleverd. Wanneer de tegenmacht te groot wordt, blijft repressie het antwoord. Natuurlijk kunnen overheden een cyberoorlog niet geheel winnen (o ironie dat het de VS waren die in de Koude oorlog het internet hebben uitgevonden om binnen een niet te vernietigen structuur te kunnen communiceren). Maar wie weleens in China een langere tijd geïnternet heeft, weet dat overheden ook zeker niet onmachtig zijn om op grote schaal informatie te blokkeren. Dat gegeven gecombineerd met propaganda zoals dat al in westerse landen, de VS en Italië voorop, voluit wordt ingezet, vormt wel degelijk een serieuze bedreiging.

Gezegd moet worden dat linkse partijen een meer ontvankelijke houding aannemen. Groen Links stelde zelfs voor om digitaal politiek asiel voor webhosts aan te bieden die Wikileaks steunen maar een Kamermeerderheid was tegen. In eerste opzicht is het opvallend dat juist rechtse partijen het meest fel gekant zijn tegen Wikileaks ondanks de anti-overheidssentimenten waarmee rechts begeesterd is. "I don't trust the federal government", zei Bush tijdens zijn verkiezingscampagne. Assange ook niet, maar die is door rechts niettemin verklaard tot nationale vijand nummer een. De overheid moet klein, maar wel krachtig zijn en heel lange tentakels hebben die ongestoord kunnen afschermen. Critici van Wikileaks wijzen op de grote gevaren van transparantie. Die worden sterk overdreven en kunnen daarom nooit een reden zijn om Wikileaks te vervolgen in een cyber en media-oorlog. Gewezen wordt op de ondermijnende effecten op de diplomatieke betrekkingen. Maar vooraanstaande politici gaan niet over tot economische boycotten of andere acties die zich uiteindelijk ook tegen hen richten alleen omdat een paar attachés in vertrouwelijke stukken zich niet vleiend hebben uitgedrukt. Zelfs toen politici over andere politici onheuze uitlatingen deden, zoals in Nederland voormalig minister Jorritsma over de Franse president, heeft dat niet geleid tot concrete schade, alleen wat tijdelijke rimpelingen. En de bewering dat het diplomatieke verkeer schade oploopt zoals bijvoorbeeld Rosenthal beweert, is waar maar geen punt om zwaar aan te tillen.

De belangen om informatie te delen blijven van kracht. En mensen hebben in het algemeen een sterke drang om opvattingen en interessante informatie met anderen te delen. Die drang wordt niet beteugeld door het bestaan van Wikileaks. Dat Wikileaks zichzelf tegenwerkt doordat nu door strengere controles minder informatie naar buiten komt, zal waarschijnlijk eveneens nauwelijks het geval zijn. Op zijn minst zal het netto effect meer openbaringen blijven; de stroom is voorlopig nog niet opgedroogd. Nu al ontstaan nieuwe klokkeluiderssites als Openleaks. Er zijn altijd poreuze plekken. Een ander bezwaar is dat Wikileaks een gevaar zou zijn voor de nationale veiligheid. Zoals Assange aangeeft wordt daar zelden bij gezegd wat dat concreet betekent. Vaak blijkt het een synoniem voor overheidsaanzien. Als er mensenlevens in gevaar kunnen komen, is dat een serieus punt. Maar ook dat kan niet altijd een reden zijn om informatie achter te houden. Schokkende beelden van Amerikaanse soldaten die Irakese burgers doodschieten vanuit een helikopter zal de haat naar Amerika aanwakkeren en mensen ertoe kunnen aanzetten om tot agressie over te gaan. Moeten die beelden daarom niet worden uitgezonden? Veel nieuws heeft daarnaast betrekking op intussen veranderde situaties. Het gevaar van Wikileaks wordt door critici overdreven. Er is waarschijnlijk geen een gewonde gevallen als gevolg van Wikileaks dat ondanks tientallen juridische aanklachten die allemaal gewonnen zijn, al vier jaar bestaat. Uit de honderdduizenden documenten die naar buiten zijn gebracht, komen enkele controversiele naar voren. Beroemd is de lijst met strategisch belangrijke objecten voor de VS. Wikileaks zou doelwitten aanleveren aan terroristen, was de kritiek. Maar zoals ook het respectabele BBC News inziet, is het niet meer dan een lijst van op zich bekende objecten, zonder precieze adressen, locaties en veiligheidsmaatregelen. Laten we wel wezen; wie serieus kwaad in de zin heeft, zal die wens hoe dan ook tot uitvoering proberen te brengen. En Wikileaks levert niet bepaald handboeken. Niettemin is dit een schaars voorbeeld van informatie die voor burgers niet en voor kwaadwillenden wel relevant is en had om die reden niet in de openbaarheid gebracht moeten worden. Er was ook ophef over de kabel in Katwijk. Maar ook via Wikileaks is die niet te vinden zonder heel wat uren met een shovel te zoeken en te graven. Zou dat niet opvallen? De teveel gelekte informatie staat in ieder geval in geen enkele verhouding tot de relevante gegevens die dankzij Wikileaks boven water zijn gekomen. Daarbij komt dat Wikileaks nadrukkelijk de samenwerking zoekt met de oude media. Daar ligt een belangrijke nieuwe taak voor de traditionele pers (die dankzij lekinformatie weer nieuw leven in geblazen krijgt); het selecteren, kritisch onderzoeken en in de context plaatsen van door sites als Wikileaks aangedragen informatie.

Het is zeer relevant om te zien hoe Amerikaanse soldaten in Irak vanuit een helikopter burgers doodschieten; het dient het publiek belang om te onthullen hoe voorname politici werkelijk tegen kwesties aan kijken en hoe dat afwijkt van wat ze voor camera's roepen. Niet alleen overheden, maar ook het ware gezicht van grote bedrijven wordt getoond. Het is relevant om te lezen hoe Pfizer zonder toestemming van de ouders medicijnen op kinderen test in ontwikkelingslanden en hoe Shell infiltreert in de Nigeriaanse politiek. Regeringen en bedrijven houden veel informatie achter en daarom is het goed dat er gelekt wordt. Het zorgt ervoor dat een vollediger en eerlijker beeld ontstaat van het handelen van de macht. Het biedt de mogelijkheid om tijdiger en beter tegenmacht te organiseren en zo misschien, zoals Assange hoopt, tot meer rechtvaardig besluiten te komen. Overheden en bedrijven willen hun beleid en diensten verkopen; zaken die niet goed uitkomen worden achtergehouden of alleen prijsgegeven als er naar gevraagd wordt. De instructie op departementen bij Kamervragen is om niet meer informatie te geven dan strikt noodzakelijk. Wikileaks laat zien dat de arm van de traditionele pers vaak niet ver reikt en is daarom een verrijking in het mediale landschap, zeker waar ze samen kunnen optrekken.

12/12/10