Naar een participatiemaatschappij

De VVD heeft deze week een voorstel gedaan voor herstructurering van de sociale zekerheid. Uitgangspunt is dat iedereen die kan werken, ook daadwerkelijk een maatschappelijke bijdrage gaat leveren in ruil voor een uitkering. Alleen personen die echt arbeidsongeschikt zijn, blijven buiten schot. De VVD heeft het ook niet over de werknemersverzekeringen, zoals de WW. Terecht, want het zou veel te ver gaan als je meteen aan het werk wordt gezet door het UWV (die de VVD trouwens wil opheffen) als je een WW uitkering aanvraagt waar je jarenlang premie voor betaald hebt. Dat zou bovendien ook inefficient zijn; het is goed om werkzoekenden enige tijd te gunnen om een optimale match op de arbeidsmarkt voor elkaar te krijgen. Dat is beter voor werknemer en werkgever en voor de werking van de arbeidsmarkt in het algemeen. Wel richt de VVD haar pijlen op jongeren onder de 28 jaar: geen bijstand meer voor deze groep. Gemeenten worden verantwoordelijk voor de uitvoering van deze nieuwe "participatiewet".

Het achterliggende idee van dit voorstel verdient sympathie. Iedere burger zou naar vermogen een bijdrage moeten leveren aan de samenleving. In zeker opzicht is dit idee ook niet nieuw. In de bijstand geldt al een sollicitatieplicht; Wajongers zullen straks zich ook moeten inspannen om werk te vinden (met steun van het UWV) anders worden ze net als bijstandsgerechtigden gekort op de uitkering. De VVD radicaliseert het streven naar een participatiemaatschappij echter. Werk zoeken is niet voldoende; je moet daadwerkelijk wat doen. Maar ook dat is niet geheel nieuw. Een gemeente kan een bijstandsgerechtigde verplichten tot het doen van werk in ruil voor de uitkering, mits dat bijdraagt aan de verbetering van diens arbeidsmarktperspectief, het zogenaamde Work First principe. Voor jonge bijstandsgerechtigden geldt zelfs een verplichting voor gemeenten om dat te doen. Het is dat laatste wat de VVD lijkt te willen veralgemeniseren. Er is nog genoeg werk voor laagbetaalden. Er worden nog vuilnisophalers gezocht, nog lang niet alle plantsoenen liggen er goed bij, in de kassen is nog werk en er kan meer koffie geschonken worden in bejaardentehuizen. Laatst nog hoefde een bijstandsgerechtigde niet langer te schoffelen, omdat volgens de rechter niet was aangetoond dat dit bijdraagt aan de re-integratie van de betreffende cliënt. Met die uitspraak wordt duidelijk dat je een tegenprestatie dus vooral voor jezelf en niet voor de gemeenschap doet. En dat is kwalijk. Dat je wat moet doen (als dat in je vermogen ligt) voor het geld dat je van de gemeenschap krijgt, lijkt mij een heel redelijk uitgangspunt. Een participatieplicht draagt verder bij aan de verbetering van de kwaliteit van de publieke ruimte: de leefomgeving wordt schoner en veiliger om maar wat te noemen. Zie het als een burgerplicht. Bovendien houdt dit het toch al verzwakkend draagvlak voor de verzorgingsstaat in stand. Tenslotte gaat er een goede prikkel vanuit: mensen zullen niet meer een uitkering aanvragen als dit niet echt nodig is en harder gaan zoeken naar werk. Niettemin zijn er wel enige belangrijke bezwaren bij het VVD voorstel:

Ten eerste is het maar de vraag of er voldoende nuttig werk is voor al die uitkeringsgerechtigden. Natuurlijk, je kunt zoveel harkers neerzetten als je wilt, maar het werk moet nog wel een zekere toegevoegde waarde hebben. We moeten niet naar een samenleving willen waar de ambulante handel weer tot leven komt om uitkeringsgerechtigden aan het werk te houden (zo zag ik in Spanje mensen blikjes frisdrank verkopen in parken). Ook vind ik het een schrikbeeld om mijn boodschappen te laten inpakken door uitkeringsgerechtigden of begroet te worden bij iedere winkel, zoals in de VS. Dat soort armzalige arbeid moeten we niet willen. Over de kwaliteit van arbeid, heb ik echter nog niets gehoord van de VVD. Wel kan er meer gedaan worden om leerwerkplekken of stages te creeren, ook bedoeld om uitkeringsgerechtigden arbeidsfit te houden. Ook zou het mooi zijn als de loonwaarde/verdiencapaciteit van werklozen eens redelijk kan worden vastgesteld. Werkgevers betalen dan alleen voor de geleverde productiviteit en de rest van het inkomen wordt aangevuld door het Rijk, minimaal tot het minimumloon. En als dat betekent langdurige afhankelijkheid van de overheid; jammer dan.

Ten tweede moet werken uiteindelijk lonen. De VVD vindt het prima als mensen werken voor een uitkering. Voor een zekere periode is dat acceptabel. Thans kan dat trouwens ook al voor de duur van in principe 2 jaar door middel van zogeheten participatieplaatsen. Maar dat vind ik ook wel een absoluut maximum. Daarna moet men gewoon loon naar werk krijgen, zeker omdat het al gaat om weinig aantrekkelijke functies. Een alleenstaande bijstandsgerechtigde verdient in de regel 70% van het minimumloon. Dat betekent dat deze ook niet meer dan 0,7fte zou hoeven werken voor zijn uitkering. En daar mag nog wat vanaf voor tijd voor sollicitatie en indien nodig re-integratie activiteiten.

Een derde fundamenteler bezwaar bij het VVD-plan is dat participeren bij hen gelijk staat aan het verrichten van arbeid, bij voorkeur zonder uitkering, maar anders met. Maar mensen kunnen zich op veel meer manieren maatschappelijk verdienstelijk maken: door zorg voor anderen, door studie, door (erkend) vrijwilligerswerk. Deze vormen van maatschappelijke participatie worden niet of nauwelijks financieel beloond. En dat zou anders moeten. Ik bepleit dan ook een participatie-inkomen. Dit is gelijk aan een basisinkomen, alleen je moet er wel wat voor doen in tegenstelling tot laatstgenoemde. Onderzoek heeft laten zien dat een dergelijk inkomen helemaal niet onbetaalbaar hoeft te zijn. Er kan gewerkt worden met normtijden. Een alleenstaande ouder met een jong kind zou (op basis van onderzoek) X uur per maand kwijt zijn aan zorg. Voor die uren krijgt ze dan een participatie-inkomen (om te beginnen op bijstandsniveau), zonder condities.

Een vierde probleem betreft het voorstel om de jongeren onder de 28 helemaal geen uitkering meer te geven. Dit leidt er dus toe dat jongeren veel langer afhankelijk worden van hun ouders. Daar zijn noch jongeren, noch ouders mee gediend. Het past ook helemaal niet bij de moderne, individualistische samenleving die ook de VVD voorstaat. Tevens zal het afschaffen van de bijstand leiden tot meer ontsporingen in de criminaliteit. Het is ook niet nodig: gemeenten zijn nu al verplicht jongeren een leerwerkplek aan te bieden als wordt aangeklopt bij de sociale dienst. Jongeren worden al behoorlijk achter hun broek aangezeten. Als de VVD dat niet genoeg vindt, laat haar dan geld uittrekken voor meer werk en onderwijs. Belangrijker nog; het kan en mag helemaal niet, op basis van de grondwet (art. 20) en internationale regelgeving. Er moet een vangnet zijn voor alle volwassenen.

Zo wordt maar eens duidelijk dat meerdere wegen naar Rome leiden en de een is beter begaanbaarder dan de andere.

5/9/09