Na de breuk

Er is geen reden om al te dramatisch te doen nu het kabinet dan toch gevallen is. In coalitieland hoort dat er nu eenmaal bij, zoals de politieke geschiedenis ook laat zien. Coalities worden gesmeed, maar blijven inherent instabiel. Ook hier geldt dat samenwerking haar grenzen kent wanneer niet alle betrokken partijen zich voldoende herkennen in de voorgestane lijn. Een coalitie bestaat bij de gratie van een delicaat evenwicht tussen partijbelangen. Het verwijt aan Bos dat hij het partijbelang voor liet gaan boven het algemeen belang is dan ook al te gemakkelijk. Er zijn bovendien kabinetten om veel minder gevallen. Het stramme CDA toonde zich weinig gelegen om dit evenwicht, ook in haar eigen belang, te bewaken. Diverse uitruilen waren er mogelijk, maar Balkenende wilde er niet aan. "Je moet altijd je vingers tellen als je een christen-democraat de hand geschud hebt", zei voormalig D'66 prominent Hans Gruijters eens. Er is wat dat betreft niet één schuldige aan te wijzen. Eerder was besloten om het verblijf in Uruzgan in 2010 te beëindigen. De PvdA heeft zich altijd achter dit besluit geschaard, maar het CDA en in haar kielzog de CU wilden toch, ondanks deze toch al moeizame afspraak, meer en waren bereid de boel hiervoor te laten ontploffen, wetende dat het voor de PvdA alleen al voor de beeldvorming absoluut onmogelijk was om nog te draaien. Alle partijen zijn zo medeschuldig aan de val. De kiezer lijkt dat tot nu toe te begrijpen, gegeven het feit dat de wet "wie breekt, die verliest" niet opgaat nu de PvdA in de peilingen op winst staat.

De schade van de val, valt erg mee. Het huilverhaal van De Hoop Scheffer dat Nederland haar eigen internationale aanzien en dat van de Navo heeft aangetast, is overdreven. Oke, op het internationale toneel zijn we even niet meer het braafste jongetje van de klas, maar onze staat van dienst en kredietvoorraad zijn zo groot, dat deze koerswijziging snel vergeven zal worden. Amerika begrijpt heel goed wat hier de politieke marges en gevoeligheden zijn en vindt het waarschijnlijk al heel wat wat Nederland als klein kikkerlandje heeft laten zien met haar geprezen Dutch approach. Zonder veel noemenswaardig morren nemen de Amerikanen de taken van de Nederlanders dan ook gewoon over.

Als het kabinet nu niet gevallen was, dan was ze wel gevallen vanwege onenigheid over de politieke consequenties van de heroverwegingsoperatie die medio dit jaar bekend moeten worden. Nog voor het verschijnen van de ambtelijke rapporten, begonnen de PvdA en het CDA, ondanks het verbod op taboes, zich al in te graven. Dan liever nu al die val. Bovendien was het kabinet al impopulair en ondemocratisch. Ze kon niet meer rekenen op de steun van een meerderheid van de bevolking. Als er al zoiets is als een algemeen belang, dat nu averij zou oplopen, dan mag verwacht worden dat dit grotendeels wel veilig gesteld zal worden. De Tweede Kamer komt begin maart met een lijst van controversiele onderwerpen die ze niet meer zal behandelen. En beleid wat controversieel wordt verklaard, is per definitie niet in het algemeen belang. Het is wel jammer dat juist Balkenende de Kamer probeerde over te halen zoveel mogelijk op de agenda te laten staan. Had daar een onafhankelijke (groep) deskundigen voor aangewezen. Dat had meer opgeleverd.

De begroting voor 2011 zal gewoon sluitend moeten zijn, conform de begrotingsregels. Al in 2009 was besloten om in te grijpen als de groei meer dan 0,5% zou zijn vanaf 2011. Er is toen al besloten om in 2011 €1,8 miljard te bezuinigen, waarvan €1 miljard bij de lagere overheden. Je zou zeggen dat de rest ook nog gevonden moet kunnen worden. Nieuwe stimuleringsmaatregelen blijven misschien uit. Maar dat hoeft niet een nadeel te zijn, nu de economie weer aantrekt en de schuld zo minder oploopt. Er kan bovendien nog heel veel in demissionaire tijden. Het besluit voor de Irakoorlog werd zelfs door een demissionair kabinet Balkenende genomen! Geen partij wil dwarsliggen als het gaat om heel belangrijke maatregelen. Maar het blijft politiek; probleemanalyses kunnen hetzelfde zijn, oplossingen verschillen vaak.

Zeker gezien het grote wederzijdse ongenoegen mogen we dan ook een heftige campagne tegemoet zien, met een sterk polariserend karakter. Dat is alleen maar winst. Er wordt meer kleur bekend en er valt meer te kiezen. Bijkomend voordeel is dat de kiezer zich nu ook mag uitspreken over de verhoging van de AOW-leeftijd, in plaats van het door de strot geduwd te krijgen. Genoemde polarisatie is duidelijk zichtbaar door de linksere koers van de PvdA (denk aan Bos lezing over de Bokito-effecten van de markt en zijn recente heldere afwijzing van marktwerking in de zorg). Maar ook het CDA laat zich niet onbetuigd en laat haar ware, rechtse gezicht zien door nu te pleiten voor hardere straffen, na eerder een ridicuul, ideologisch gemotiveerd taboe te leggen op iedere vorm van belastingverhoging. De CDA-kamerfractie zinspeelt zelfs op het verwerpen van de kilometerheffing, paradepaartje van haar eigen minister Eurlings. Het lijkt erop dat het CDA weer dezelfde tactiek hanteert als in de dagen van Fortuyn (toen deze een afspraak maakte met het CDA om elkaar niet hard aan te pakken). Toen keerde Balkenende zich tegen de multiculturele samenleving en voor meer normen en waarden. Hij kaapte zo deels de agenda van Fortuyn en wist zo kiezers te trekken die enige sympathie voelden voor de LPF. Ook nu wil het CDA zich als redelijk alternatief voor Wilders presenteren, ontdaan van diens extremiteiten. Het openstaan voor Wilders past prima in die benadering, wat niet gek is gegeven het reële vooruitzicht op een minderheidskabinet met gedoogsteun van de PVV. Diverse commentatoren deden daar de afgelopen tijd nogal opgewekt over. Maar een minderheidskabinet is helemaal niet zo wenselijk. Ze zal nog instabieler zijn. En Wilders zal flink invloed verwachten in ruil voor politieke steun. Zijn achterban zal hem scherp in de gaten houden dat hij zich niet inlaat met beleid dat niet ver genoeg gaat. Hij kan maar weinig meegaan omdat hij al snel het verwijt zal krijgen dat hij zijn principes verloochent. Dat is het euvel van radicale partijen. Wilders wil ook helemaal niet reageren. Juist een onderwerp waar alle grote partijen het over eens zijn, verhoging van de AOW-leeftijd, maakt de PVV tot breekpunt. Bram Peper vergist zich als hij zegt dat Wilders de rekening gepresenteerd zal krijgen als hij een dergelijk rechts minderheidskabinet laat vallen. Wilders weet de media heel goed te bespelen en zal wijzen op de politieke lafheid en het gebrek aan daadkracht waar hij natuurlijk geen steun aan kan verlenen. Zijn toch al trouwe (want niet door rede maar emoties gedreven) achterban zal het prachtig en begrijpelijk vinden. Dan misschien toch maar bezien of een vierpartijenkabinet mogelijk is.