De beschouwingen beschouwd

De kritiek op de politieke beschouwingen en de begrotingsbehandeling was niet van de lucht. Ook het economenvolk roerde zich en verweet het kabinet gebrek aan daadkracht en visie. De politiek stelt uit en legt de problematiek op het bordje van de vierde macht. Zonder taboes, dat dan weer wel, maar wat die toezegging waard is, zal nog moeten blijken. Stokpaardjes kunnen ook stevige stormen doorstaan. Toch valt er wel wat te zeggen voor de heroverwegingsoperatie. Het ging om de begroting 2010 en in dat jaar zal de recessie de burgers het hardst treffen. Grootscheepse bezuinigingen liggen dan ook allesbehalve voor de hand. Tegelijk zal politieke besluitvorming, want het zijn uiteindelijk toch de heren politici die knopen moeten doorhakken, naar verwachting pas later in 2010 plaatsvinden. En dan moeten nog wetstrajecten met alle adviesgangen nog bewandeld worden. Het is niet bepaald zo dat vanaf begin 2011 grote slagen gemaakt zullen worden. En ook in 2010 had er best al wat meer gekapt mogen worden in het subsidiewoud zonder dat we daar nou met zijn allen extra door gaan “lijden”.

Het kabinet stelt dat het de tijd heeft en daarom niet over een nacht ijs wil gaan. De werkelijkheid is dat ze eerder fundamenteler had moeten nadenken, de crisis woedt al een tijdje, en nog kan ze niet eens de krijtlijnen van een globale visie geven waar we het moeten gaan zoeken de komende tijd. De partijschaduwen verhindert dat de coalitiepartners elkaar kunnen vinden. Ik hoop dat de twintig commissies enige integraliteit bewaken in hun uitwerking, maar of dat gebeurt is zeer twijfelachtig. Waarschijnlijk zal het uitlopen op lijstjes met vooral redelijk snel in te voeren opties, en enkele vergezichten voor nieuwe positioneringen en stelselwijzigingen. Het uitgangspunt van de commissies is immers bakken met geld binnenhalen, 20% van de departementale begrotingen. Welke vragen moet je stellen om tot zulke draconische ombuigingen te komen? Misschien als eerste wel, is het wel nodig? Zeker, de begroting is vanaf 2010 uit het lood geslagen, maar een groot deel van het tekort verdwijnt als sneeuw voor de zon als de economie weer gaat draaien en belastinginkomsten stijgen en uitkeringslasten dalen. De steun aan het bankwezen die het tekort doet rijzen, is tegelijk een investering want een staatsdeelname die als we Bos mogen geloven minstens flink verzilverd gaat worden. Niet al het werk zal terugkeren, maar er liggen genoeg kansen in nieuwe (duurzame) industrieën; aan kenniswerk straks geen gebrek. Elders heb ik al aangegeven dat we naar een participatiemaatschappij moeten. Daarbij hoort ook de erkenning dat het voor laagopgeleiden in de toekomst wel moeilijker zal worden om werk te vinden. Arbeidsduurverkorting kan dan helpen. Striktere regelgeving in de monetaire sector zal ertoe leiden dat de economie minder smeerolie krijgt. Hier zit welvaarstverlies aan vast, maar intertemporeel maakt dat niet uit, want zo zullen er minder crisiseffecten optreden die ons collectief terugwerpen in de tijd. Dat is de winst die de verliezen compenseren, mogen we verwachten. De vergrijzing zal forse kosten met zich meebrengen, maar ouderen zullen ook meer belasting gaan betalen op hun hogere aanvullende pensioenen, net als het stijgend aandeel werkenden, want dat verwacht het kabinet wel. Nederland is wereldkampioen sparen. Laat dat geld niet ijdel liggen, maar laat de overheid geld lenen van pensioenfondsen om er mee te investeren in milieu, infrastructuur, gezondheidszorg en bovenal onderwijs en onderzoek. Want daarop scoren we echt te slecht, zeker in het licht van een dalende productiviteitsgroei die nog meer zal ombuigen als gevolg van een steviger participatiebeleid waarbij ook de zwakkeren hun welverdiende plekje op de arbeidsmarkt veroveren. Dat helpt de economie enorm. En laten we ook kalm blijven. Zelfs na een oorlog herstelt de overheidsschuld redelijk snel, laat staan bij een crisis.

Dit gezegd hebbende, hoe kunnen we toch de kosten die op ons afkomen verminderen, zodat we de generaties na ons niet al te veel opzadelen met hoge rente- en aflossingslasten? Laten we beginnen met de vraag welke voorzieningen een burger nodig heeft om hier een goed en duurzaam leven te leiden? Oftewel welke politiek beïnvloedbare zaken zijn van significante invloed op zijn welzijn? Als je er zo naar kijkt, dienen zich meteen onderwerpen aan om op de dug-out plaats te nemen. Is het echt nodig voor een goed leven dat we allemaal met 65 jaar kunnen stoppen? Welnee, natuurlijk. Hoger opgeleiden kunnen prima tot hun 67^e doorwerken op hun kantoorbaantjes. Sterker nog, het zal ze vaak goed doen. Anders ligt het voor de bouwvakker die moe en met pijnlijke ledematen naar het werk gaat. Zijn werk is zijn last en het beperkt zijn levenslust. Geld maakt voorbij een inkomen van rond de 30-40 duizend euro niet meer (duurzaam) gelukkig. Dat is een interessant politiek gegeven. Het pleit onder meer voor het stoppen van de hypotheekrenteaftrek op dure huizen. Dat geld kan beter ingezet worden. Het pleit ook voor belastingverhoging voor de hoge inkomens. Maar verlies doet toch veel meer pijn dan winst? Jawel, maar niet als het verlies geldt voor iedereen waarmee je je vergelijkt. Het doet pas echt pijn als jij verliest en jouw peers niet. Maar het CDA laat zich nu al (hoezo geen taboes) van haar rechtse kant zien door dergelijke voorstellen als symboolpolitiek af te doen. Terwijl de meest voorzichtige wijzigingsvoorstellen al honderden miljoenen opleveren. Voor een goed leven is een pluriform aanbod van entertainment, tv en cultuur nodig. Maar dat is er nog steeds als je hier en daar wat snoeit. En vereist een goed leven dat je je in een auto heel snel van A naar B kan verplaatsen? Het is misschien makkelijk, maar is het echt essentieel voor een gelukkig bestaan? In ieder geval is het niet duurzaam. De auto moet weer aangezien worden voor wat het is; een luxeartikel, want er is immers een goed alternatief. En net als andere luxeartikelen die bovendien zeer vervuilend zijn, mag dat belast worden. Zelf reis ik al jaren met het OV met veel genoegen, probeer het ook eens! Terughoudendheid dus ook met nieuwe wegen.

Wel van groot belang voor het welzijn is het hebben van werk, zo toont empirisch onderzoek telkens weer aan. Werkloze mensen zijn significant ongelukkiger dan gelukkige mensen. Het ontslagrecht dan maar versoepelen? De opbrengsten hiervan zijn blijkens internationaal onderzoek zeer klein, terwijl het ook veel pijn met zich meebrengt voor oudere werkenden die vaak heel moeilijk weer werk vinden. Hooguit dus alleen als laatste instrument in een rijtje. Burgers laten massaal weten dat er niet op politie, onderwijs en zorg bezuinigd mag worden. Heel begrijpelijk vanuit het perspectief van het goede leven waar de basale mogelijkheden van burgers centraal staan. In een welvaartsstaat moet iedere burger kunnen rekenen op hoogwaardige ordehandhaving, onderwijs en zorg. Dat hoort bij een conceptie van het goede leven die breed gedeeld wordt in een ontwikkeld land. De bezuinigingen op de politie zijn dan ook een grove schande. De staat snoeit in haar kerntaak; het zorgen voor veiligheid. De leugen van Ter Horst dat dit niet ten koste gaat van de veiligheid maakt dat alleen maar erger. Op onderwijs kan nog wel bezuinigd worden, zoals Frank Kalshoven in de Volkskrant van 19 september aangeeft door de studiefinanciering te vervangen door een sociaal leenstelsel. Dat vermindert niet de toegang tot goed onderwijs, maar legt de rekening neer waar hij hoort. Studeren is bovenal investeren en investeringen betaal je terug. Ook noemt hij daar bezuinigen op de WW. Ook dat moet vanuit een "behoeftenperspectief" bezien worden. Mensen moeten erop kunnen rekenen dat ze bij baanverlies enige tijd hebben om een passende nieuwe baan te vinden, maar op den duur houdt de solidariteit wel op. Meer dan drie jaar oogt wat dat betreft erg lang voor afgedwongen solidariteit. Maar ook hier geldt, doe het niet rucksichtlos. Zorg voor een verband tussen de WW-duur en de gemiddelde zoektijd van de groep waartoe iemand behoort.

Natuurlijk, politici zijn huiverig om het goede leven te beschrijven. Maar impliciet doen ze dat al in hun “onthulde voorkeuren” zoals economen dat noemen. En ook al sturen politici met bepaalde bezuinigingen het gedrag van burgers, dat is nog altijd heel wat anders dan paternalistische vrijheidsbeperking. Een tweede vraag is hoe kan het efficienter? Er wordt veel geld verspild. Dat betekent niet altijd dat het daarom maar minder moet. Het is asociaal om zoals veel mensen schijnen te willen, te korten op ontwikkelingshulp. In plaats van eigenzuchtig en cynisch te zijn, kan beter gekeken worden hoe het beter kan. Als we grenzen willen stellen aan immigratie, wat goed denkbaar is, dan is het zeker verkeerd om te korten op ontwikkelingshulp, terwijl de armen in de wereld het door allerlei crises (voedsel, klimaat, financieel) nog moeilijker zullen krijgen. En er is nog genoeg te leren. Wat bijvoorbeeld wel minder kan, is de hele reintegratie-industrie. Onderzoek toont aan dat het niet of nauwelijks werkt en als het al werkt, treedt er vaak in hoge mate verdringing op. Als er weinig banen zijn, kan je iemand naar die baan helpen, maar wel ten koste van een andere baanzoeker die zo langer van een uitkering moet leven. Met als effect nul besparing (de uitvoeringskosten nog buiten beschouwing gelaten). En er vallen ook nog efficiencyslagen te maken in de ambtenarij en de zorg. En bij dat laatste dan niet door richttijden voor steunkouzen te verlagen, maar door normen op te stellen voor het aandeel overhead en management. De heroverweging is ook een kans om naar een meer groenere economie over te gaan. Dat begint met een vergaande vergroening van de belastingen voor consument en producent, wat weer schonere, nieuwe productie stimuleert en schadelijke consumptie vermindert. Maar zolang het CDA aan de macht is, maakt dat natuurlijk weinig kans.

Als we toch de tijd nemen, laat dan niet alleen ambtenaren het denkwerk doen, maar betrek deskundige externen uit de wetenschap eveneens en alsjeblieft niet alleen economen. En wat als we het niet redden, als alleen te pijnlijke beslissingen het halen van de 35-40 miljard mogelijk maken? Dan doen we het niet. Dan moet de politiek ook durven zeggen: hier ligt de grens, dan gaan we met zijn allen maar meer belasting betalen, met als uitgangspunt dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. De zwakste groepen gaan er zonder meer op achteruit met het nieuwe bezuinigingspakket. Ik vrees dat dat onvermijdelijk is, maar het zou onverteerbaar zijn als ze niet, alle maatregelen samengenomen, er het minste op achteruit gaan. Maar de politiek is op stoom, er zijn geen taboes meer, de christelijke ideologie van disciplinering, hard werken en zelfredzaamheid staat bol van de wind. Een linkse meerderheid is heel ver weg sinds Bos een centrumlinkse coalitie verknalde. Nu al gaan de zwaksten er volgend jaar op achteruit in koopkracht, degenen die zorg behoeven. Politiek wordt de kunst van het bezuinigen. Is het nog gek dat mensen zich er massaal van afkeren?

21/9/09