boeddhistische psychologie 2

de bevrijding van het lijden

doel van het boeddhisme is bevrijding van het lijden. Het gaat dan om het bereiken van een bewustzijnsstaat die vrij is van frustraties en lijden aan het lijden, waarbij er helder zicht op de werkelijkheid is. Dit betekent:

• verlossing van de beleving van pijn en emotionele storingen
• verlossing van de almacht van het ego
• verlossing van samsara

De eerste stap naar bevrijding is het onder ogen zien van het lijden. Dit is moeilijk, omdat dit al snel als falen wordt gezien door het ego en sociale afkeuring vreest. Toch is dit de eerste stap om het lijden te kunnen bestrijden. Het opgeven van weerstand, het onder ogen zien van lijden, vermindert het lijden zelfs al een beetje, zo blijkt. Hetzelfde geldt voor angst. Verontrustende situaties worden vermeden of een tactiek van zelfbeperking/indekken wordt toegepast zodat men over een excuus beschikt bij eventueel falen. Maar deze tactieken verhinderen zelfvertrouwen, rust en succes. En angst kan je veel vragen stellen. De volgende reacties zijn uiteindelijk niet de weg, al kunnen sommige ervan tijdelijk verlichting bieden. Ze zorgen niet voor een echte oplossing, verhinderen persoonlijke groei en verantwoordelijkheid en een positieve verhouding tot de wereld:

• ontkenning van het lijden
• Devaputra Mara: afleiding zoeken in zintuiglijk genot, wegvluchten van de pijn
• Skandha Mara (het oude zelf): Bij groot verlies proberen we wanhopig het oude zelf te herstellen, wie we denken te zijn, te redden wat er te redden valt zonder structurele oplossingen te vinden ("nostalgie voor samsara")
• hoop vormen, dagdromen
• projectie: het overbrengen van emotionele stoornissen op de ander. We kunnen niet accepteren dat we lijden en leggen de oorzaak van onze gevoelens onterecht bij anderen (zondebokken)
• slachtofferrol innemen, identificatie met het lijden. Dit verhindert je openheid en leidt uiteindelijk tot egocentrisme.
• verdoving door drugs en alcohol bijvoorbeeld
• Klesha Mara (emotionele hitte): Het gebruik van emoties om onszelf onbewust en onwetend te houden van de pijn. Met de sterke emoties wordt een verhit verhaal ontwikkeld die het vuur verder aanwakkert en anderen ook in de hitte meeneemt. Overweldigd worden door het lijden is het gevolg
• Yama Mara (levens/dood angst): Dit is in feite de angst voor imperfectie. Het lijden wordt bestreden door controle en afsluiten

Met name Pema Chödrön legt in haar werk sterk de nadruk op het belang van het onderkennen van het lijden:

"We think that by protecting ourselves from suffering we are being kind to ourselves. The truth is, we only become more fearful, more hardened, and more alienated. We experience ourselves separate from the whole (..) Yet when we don't close off and let our hearts break, we discover our kinship with al beings." (Chödrön: 123)

Maar ook de Dalai Lama stelt dat het van belang is vertrouwd te zijn met de vormen van lijden die je mogelijk tegenkomt als een "militaire oefening". Het gaat erom lijden niet meer af te wijzen als een onrecht, maar ervan uit te gaan dat lijden gewoon bij het bestaan hoort. Als we lijden niet meer als iets natuurlijks zien, dan is de stap om een ander ervan de schuld te geven klein. Of we geven onszelf te snel de schuld.

Wat zijn dan wel de wegen naar bevrijding van het lijden volgens BP? Volgens Boeddha zijn dit de wegen van het achtvoudig pad. Dit pad wordt gezien als een "middenweg", tussen ascetisme en hedonisme, die de Boeddha beide gepraktiseerd heeft en waar geen verlossing van te verwachten valt. Hieronder volgt een hedendaagse intepretatie van de ideeën hiervan. Van belang is dat de Boeddha niet dicteerde wat goed en fout is. Hij wilde alleen een gids bieden om mensen te helpen het lijden te verminderen en verantwoordelijkheid te nemen. Hij wilde helpen harmonie te bevorderen, zowel innerlijk als uiterlijk (tussen mensen). Maar hij gaf ook aan altijd zelf te blijven onderzoeken en niet blind te varen op de lessen van leermeesters, inclusief hemzelf.

Na erkenning dat er geleden wordt, is de volgende stap de veranderlijke en tijdelijke aard van de werkelijkheid, inclusief die van het zelf, goed te beseffen (zie deel 1). Zo wordt het lijden in perspectief geplaatst. Dingen verschijnen en lossen weer op. Dit inzicht zelf werkt al bevrijdend. De volgende manieren kunnen het lijden aan het lijden verzachten:

• dissociatie: probeer afstand te nemen van het lijden.
• onthecht: stel je de vraag of een object van verlangen echt zo waardevol is, want lijden ontstaat vaak door gehechtheid. Overdrijf betekenissen niet. Vaak zie je meer dan er is. Bovendien willen we vaak alleen iets omdat anderen het ook hebben. Wat is de werkelijke reden dat je iets wilt? Dat is niet altijd de intrinsieke waarde ergens van, zo die er al is. Dalai Lama: "stel jezelf bij elke beslissing die je moet nemen de vraag: 'Word ik er gelukkig van?'
• besef van de tijdelijkheid der dingen en van het lijden dat hieruit voort kan vloeien (wat ook leidt tot minder gehechtheid en daardoor minder lijden)
• denk aan andere mensen die een vergelijkbare of ergere tragedie verwerken
• accepteer de leer van karma: het lijden is het gevolg van eerdere daden en gebeurtenissen, wat de acceptatie kan vergroten. Maar verval dan niet in fatalisme: je kan je karma sturen tot op zekere hoogte!
• vorm positieve gedachten als tegengif tegen negatieve gedachten
• doorzie dat de werkelijkheid niet één interpretatie dicteert, maar op verschillende manieren kan worden bekeken en ervaren. Je kan ook anders tegen de dingen aankijken. Het oefenen met koans (raadsels) probeert het vrijere denken, het analytisch-conceptueel ordenen, te doorbreken en de geest vrijer te maken. Dat meerdere perspectieven mogelijk zijn, werkt bevrijdend en biedt mogelijkheden tot het vormen van een groter verhaal wat recht doet aan de gelaagdheid van de werkelijkheid. Het gefixeerde denken kan worden losgeweekt, emoties verzwakken. Niet-analytisch denken biedt meer ruimte voor compassie en creativiteit.
• zie in dat het open bewustzijn van kalmte en helderheid (Boeddhanatuur) de kern is van ons wezen, de oergrond waaruit alles ontstaat. We zijn al bevrijd, we zijn als een diamant die straalt, ook al ligt deze diep onder donkere grond en stoffige lagen
• probeer de werkelijkheid, inclusief het anderszijn van de ander en de veranderlijkheid der dingen te accepteren
• ontwikkel een "waakbewustzijn" dat alarmeert wanneer emoties de overhand dreigen te nemen en wanneer helderheid dreigt om te slaan in onhelderheid, zodat vertroebeling en negativiteit voorkomen kan worden
• accepteer dat lijden ook bij het leven hoort en dat het soms ook kan helpen verder te komen op het spirituele pad
• neem een ruimer perspectief in, focus niet alleen op de pijn die je voelt. Zo leer je inzien dat er veel meer is dan de pijn. Bijvoorbeeld als iemand iets negatiefs over je zegt, kijk dan breder en zie dat dit slechts één opmerking is temidden van vele positieve van anderen.
• visualiseer. zie jezelf als een krachtig persoon als je zelfbeeld klein is en handel hiernaar.
• wees compassievol naar jezelf vanuit het besef dat er een fundamentele goedheid (Boeddhanatuur) in je schuilt. "bewater de goede zaden". Dit betekent ook dat je jezelf de vraag stelt of X zoveel waard is dat je er zo om moet lijden. Stel jezelf de vraag of je gedachten moet koesteren die je in de lijdende staat houden, of dat je dat wilt veranderen
• probeer ontevredenheid te vermijden, want dit zet aan tot vaak onnodige inspanningen die weer kunnen leiden tot frustraties als woede. Ook leidt ontevredenheid tot andere negatieve emoties als jaloezie.
• mediteer
• ontwikkel een positieve gerichtheid tot alle levende wezens (bv door op liefhebbende vriendelijkheid gerichte meditatie)
• in plaats van pijn te vermijden en comfort te zoeken, kunnen we onze nieuwsgierigheid ontwikkelen, zonder ons druk te maken of het object van onderzoek bitter of zoet is. Streef naar een meer avontuurlijk en onderzoekend leven. Leid het leven als een experiment. Blijf onderzoeken en leren (als een vogel die speelt in de wind en zich mee laat voeren en weer teruggaat naar zijn boom), een hoofddoel van het leven (Chödrön)
• definieer fundamentele normen en waarden en leef die consequent na. Zo geef je richting en zin aan je leven
• vermijd extremen in emoties en spirituele ontwikkeling (die zowel betrekking hebben op het intellect als de intuïtie, het lichaam en het gevoel) in de eerste plaats door proberen tevreden te zijn en kortzichtigheid tegen te gaan (DL)
• minder hangen aan hoop
• wees bewust van de vergankelijkheid van het leven. Als je daarbij bedenkt hoeveel mogelijkheden je nog hebt, kan je misschien het lijden verzachten en het gevoel krijgen meer van elk kostbaar moment gebruik te maken

Op enkele punten wordt hieronder nader ingegaan:

dissociatie

in BP is dissociatie een belangrijke weg naar bevrijding. Het gaat erom afstand te nemen van het lijden. Probeer als een observator te kijken naar verstorende emoties; zie pijn niet als een deel van jezelf. Dissociatie verwijst ook naar het proberen van het zien van de dingen zoals ze zijn, zonder emotionele hechting. In therapie gaat het erom ons los te komen van beperkende zelfopvattingen (het gekwelde kind). Dissociatie kan bereikt worden door mindfulness en meditatie:

"Als men wegblijft van oordelen en evalueren, dan zal men ervaren dat gevoelens en gedachten komen en gaan."

het belang van meditatie

Meditatie dient verschillende doelen die ons dichter bij de bevrijding kunnen brengen:

• het verschaft inzicht in wat ons doet lijden en welke dwangmatige gedachten en emoties ons bezighouden
• het leert loslaten: gedachten en gevoelens passeren zonder hieraan te hechten, of hierin op te gaan wat dissociatie bevordert.
• het bevordert oordeelloos waarnemen en hiermee helder inzicht en acceptatievermogen ("Big Mind"). Meditatie met dit doel heet vipassana.
• het bevordert concentratie op het nu wat de vitaliteit verhoogt en de verstoringen van verleden en toekomst achterlaat.
• het leidt tot kalmte en geeft een glimp van de toestand van nirvana (bevrijding), wat stimulerend werkt (meditatie met dit doel heet shamata)
• het verbetert contact met het lichaam. Dit wordt vooral bereikt met bewegingsmeditatie (loopmeditatie (kinhin), Tai chi), maar ook yoga-oefeningen.
• het biedt als ritueel structuur aan de boeddhistische manier van leven, zeker in groepsverband (de sangha) waarbij ervaringen gedeeld kunnen worden olv een (zen)leraar (roshi)
• het heeft bewezen positieve effecten op het geestelijke en fysiek welzijn (lagere bloeddruk, lagere cortisolspiegel, minder eetstoornissen en chronische pijn bv)
• meditatie bevordert openheid van het hart (bv Tong-len meditatie). Door meditatie kan ontdekt worden hoe groot en oneindig het hart is, hoeveel warmte, openheid, ruimte en tederheid erin schuilgaat. Er zit welzijn in dat niets te maken heeft met aangenaamheid of plezier ("Big Heart").

hoop

Chodron zegt "zonder hoop op te geven-dat er ergens iets beters is, dat we beter kunnen zijn- kunnen we niet tevreden zijn en rust vinden met onszelf in het nu. We moeten het idee opgeven dat we uiteindelijk alles goed kunnen krijgen. Werken aan een sterk zelf, anderen de schuld geven, wachten op een betere tijd, dat moet volgens haar opgegeven worden. We moeten niet naar een schuilplaats zoeken. Ze meent zelfs dat hopeloosheid het begin van verandering kan zijn. Op dat moment zien we het lijden echt volledig onder ogen. Hoop en angst komen volgens haar altijd tezamen en ze ontstaan vanuit een gevoel van gebrek en ontevredenheid. Maar hoop berooft ons van het huidig moment. Zoals Chodron zegt, gaat het er bij meditatie niet om beter te worden; het "gaat om vrienden worden met wie we al zijn". Maar hoop kan ook inspireren en hopeloosheid verlammen, moet hierbij worden aangetekend. Hoop is risicovol. De Dalai Lama is wat dat betreft wat genuanceerder. te hoge verwachtingen leiden tot problemen, maar zonder verwachtingen en hoop kan er geen vooruitgang bestaan. Je moet enige hoop koesteren, zegt hij (DL, 1998:257). Het is misschien beter te spreken van vertrouwen in de reële mogelijkheid dat de dingen goed komen in plaats van hoop.

mantra's en koans

Een techniek bij meditatie is het toepassen van mantra's (de bekenste is het woord "om" wat "heil" betekent en staat voor het geluid van het universum in haar begindagen). Dit wordt toegepast met bevestigende zinnen zoals "Ik ben een goed persoon, ik doe mijn best en ben op het goede pad". Ook koans kunnen behulpzaam zijn. Ze doorbreken het analytisch en daarmee gebonden denken, waardoor lijden kan ontstaan.

mindfulness

Een specifieke vorm van meditatie is het verhogen van de concentratie, of mindfulness. Dit wordt door Kabat-Zinn omschreven als "aandacht geven op een specifieke wijze: doelgericht, in het huidige moment, en zonder oordeel. Deze vorm van aandacht leidt tot een groter bewustzijn, helderheid en acceptatie van de huidige realiteit." Mindfulness kan dan ook in bredere zin, zonder meditatie, worden toegepast. Het is een veel gebruikte toepassing in psychotherapie, zoals bijvoorbeeld de Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) van Kabat-Zinn of de Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT) van Segal. Deze therapievormen zijn effectief bij het voorkomen (van herhaling) van depressie, maar minder bij de behandeling van acute depressies. Meer over relatie BP en westerse psychologie, zie hier.

relatie met het lichaam

In het boeddhisme zijn lichaamsoefeningen ook van belang voor geestelijk welzijn. Zo zorgen ademhalingstechnieken bv. voor minder verstorende emoties. Er zijn mn in de vayjarana traditie veel lichaamsoefeningen die doorstroming van innerlijke energie beogen te bevorderen. Lichaam en geest worden als een gezien in de BP. Meer contact met het lichaam biedt een alarmerende functie bij de tijdige detectie van verstorende geestestoestanden. Het belang van het lichaam bij ons denken en gedrag is in de moderne neurowetenschappen ook bevestigd.

Het gaat er bij BP niet alleen om lijden tegen te gaan, maar ook om duurzaam geluk te bereiken. Niet alleen het negatieve tegengaan, maar ook het positieve nastreven. Mooie bezittingen en vrienden brengen voldoening, maar zijn garantie voor geluk. Beide verbleken bij een verstoord gemoed. Het enige wat op een dieper niveau geluk brengt, is een vredige geestestoestand.

de relatie met andere wezens

"When life is pleasant, think of others. When life is a burden, think of others. If this is the only training we ever remember to do, it will benefit us tremendously and everyone else as well. It's a way of bringing whatever we encounter onto the path of awakening bodichitta." (Chodron:62)

Vanuit mn het Mahayanaboeddhisme wordt gestreefd naar de toestand van boddhicitta ("Big Heart", letterlijk "ontwaakt hart"). Als in wordt gezien dat het ik als permanente instantie niet bestaat, verdwijnt ook het onderscheid tussen ik en de wereld en daarmee de angst voor de buitenwereld. Het dualisme, waarbij het ik centraal staat en de ander naar de achtergrond verdwijnt, gaat over in nondualisme. Het ik wordt dan het snijpunt, de intersectie van een veelheid aan relaties. Het is ook de relatie die het ik vormt. Door het loslaten van het ik, ontstaat meer gerichtheid op de ander die ervoor zorgt dat we boven het benauwde ego ontstijgen en de neiging tot controle loslaten. Dit zorgt voor een opener verhouding, waarin we meer en beter zien. Er voor de ander zijn geeft ook zin en voldoening (helper's high). De ander kan ook helpen bij de persoonlijke groei. Maar ze kan ook een hindernis worden als ipv gespiegeld bijv. geprojecteerd wordt. Het gaat in relatie tot anderen om het cultiveren van de vier oneindige of sublieme gevoelens, die als de tegenpolen (en het tegengif) van de basale negatieve emoties gezien zouden kunnen worden. De vorming van die gevoelens kan gelijktijdig, maar ze kunnen elkaar ook versterken. Cultivering van gelijkmoedigheid is dan een goed begin om uiteindelijk ook meer liefde te voelen.

• gelijkmoedigheid/upekkha (vs arrogantie, trots, onscherp zicht)

• vreugde/mudita (vs jaloezie, afgunst)

• mededogen/karuna (vs irritatie, boosheid)

• liefde/metta (vs begeerte, gehechtheid)

Vanuit het loslaten van het ego en het ervaren van de werkelijkheid is gelijkmoedigheid mogelijk. Het gaat hier om "een neutrale, stabiele en gebalanceerde attitude die men in staat stelt om kalm en onbewogen te blijven, onaangedaan door aantrekking of afstoting, en niet onderworpen aan gevoelens van verrukking en neerslachtigheid. Het wordt ook gekenmerkt door onpartijdigheid en de afwezigheid van vooroordelen in de omgang met anderen. Het bevordert dus acceptatie."

Vanuit hier kan ook vervolgens vreugde ontstaan, in het besef van de mogelijkheden van een dynamische wereld en zelf. Mudita heeft betrekking op het meevoelen met anderen, in hun spanningen, maar ook in hun vreugde. Kenmerkend is de afwezigheid van jaloezie en afgunst.

Wie gelukkig is met zichzelf is ook beter in staat om te geven en zich te richten op de ander. Mededogen moet onderscheiden worden van medelijden (wat ongelijkheid impliceert) en medeleven (wat zonder actie naar de ander is). Mededogen of sympathie is de emotie die gericht is op het wegnemen van pijn en lijden van anderen. Liefde is tenslotte het tegendeel van begeerte, wat vanuit het ego opereert. Liefde in boeddhistische zin is onpersoonlijk, open en oneindig. Het wordt ook vaak liefhebbende vriendelijkheid genoemd. Het is de innerlijke wens de ander te bevrijden, gelukkig te maken, belangeloos. Liefde opent, begeerte beklemt.

"You should never have expectations for other people. Just be kind to them." (Chodron:55)

Maar erkend moet worden dat in menselijke, persoonlijke relaties de liefde altijd gepaard zal gaan met jaloezie en begeerte. Daar bestaat geen onvoorwaardelijke liefde; dit moet meer als een onbereikbaar ideaal gezien worden. We zullen ook altijd vijanden hebben, of mensen waar we niet graag mee omgaan. Maar "een vijand is een absolute voorwaarde voor het oefenen van geduld hebben." (DL, 1998:200). We kunnen over onszelf leren van onze vijanden. Ze hebben vaak in grote mate eigenschappen die bij onszelf relatief zwak ontwikkeld zijn. Ze houden ons een spiegel voor. Maar als er niets positiefs in het gedrag van de ander te ontwaren valt, kan deze het beste gemeden worden, zo is het advies van de Dalai Lama. Want dat verstoort de innerlijke rust alleen maar. Maar vijanden zorgen voor strijd en bieden weerstand die we nodig hebben om te groeien.

Een boddhisatva is een boeddhist wiens levensdoel is om de ander te bevrijden. Hij of zij is zeer gevorderd in de vier oneindige of sublieme gevoelens. Van belang is dat deze elkaar ook ondersteunen. Het ontwikkelen van mededogen bijvoorbeeld staat niet op zichzelf:

"Mededogen zonder liefde mist de echte warmte, zonder gelijkmoedigheid wordt het sentimenteel, zonder vreugde raakt het verstard en dogmatisch. Ze hebben elkaar nodig om tot bloei te komen" (Hartzema, p.293)

De vier sublieme gevoelens kunnen geactiveerd worden door herhaalde reflectie op hun positieve eigenschappen, de voordelen die ze brengen (afwezigheid van negativiteit), en de gevaren die schuilen in hun tegendelen. Speciale meditatie-oefeningen zijn erop gericht deze gevoelens te cultiveren, waarbij visualisatie een belangrijke rol speelt.

Het boddhisatva-ideaal brengt wel drie valkuilen met zich mee:

• het gebruiken van deze onmetelijke gevoelens als norm waar de ander aan moet voldoen en waar je deze op afrekent in plaats van voldoende compassie te tonen ("spirituele trots")
• deze gevoelens door het individu voor zichzelf als harde norm vastgesteld, waardoor deze ander over zich heen laat lopen. Hierachter schuilt angst (een volgens het boeddhisme negatieve emotie!) om de confrontatie met de ander aan te gaan
• het onderdrukken van impulsen. Omdat aan het ideaal voldoen moet worden, worden negatieve emoties weggedrukt. Dit creeërt geen vrijheid, maar innerlijke verkrampingen

Bronnen:

-Dalai Lama en Howard Cutler (1998). De kunst van het geluk

-Pema Chödrön (2008). The Pema Chödrön pocket

-Kwee, Gergen en Koshikawa eds. (2006). Horizons in Buddhist psychology.

-Robert Hartzema (2008). Boeddhistische psychologie.